Door Theo van Amersfoort op 27 april 2017

Verkiezingsuitslag analyse

“De verkiezingsuitslag, wat is er aan de hand, wat staat ons te doen.”

Na de dramatische verkiezingsuitslag van 15 maart, zijn er veel commentaren gekomen, veel analyses en meningen, zowel van Partijgenoten als van buiten. Tijdens de ledenvergadering van 21 maart heb ik toegezegd om zelf een analyse te maken.

Verkiezingsuitslag analyse

De titel die ik gebruik voor dit stuk, is ontleent aan de titel van de brief die de Partijvoorzitter van de PvdA aan de leden schreef, na de eveneens dramatische verkiezingsuitslag van maart 2015. Hans Spekman ging in die brief in op de toen derde verkiezingsnederlaag op rij (Europa, Provincie en Gemeenteraad). Er waren nog al wat Partijgenoten die vroegen om een onafhankelijk onderzoek om tot enige zelfreflectie te kunnen komen. Zo’n onderzoek/commissie kwam er niet. Partijbestuur, bewindspersonen, de partijleider en een ruime meerderheid van de Tweede Kamerfractie vonden dat toen niet juist, nee .. de Partij moest haar verantwoordelijkheid nemen en het land besturen. Dat het afgesloten regeerakkoord en de wijze waarop het land (van boven af) werd bestuurd, mogelijk een oorzaak zou kunnen zijn van de vernietigende uitslagen, mocht geen onderwerp van onafhankelijk onderzoek zijn. Ook de ledenraad stemde in meerderheid in met die lijn. Diederik Samsom was er van overtuigd dat uiteindelijk de kiezer wel zou begrijpen waarom wij met de VVD dit regeerakkoord hadden afgesloten. In zijn speech als kandidaat lijsttrekker bij ons in de DRU heeft hij dat nog eens bevestigd. Op mijn vraag hoe hij dat dacht te bereiken bleef hij het antwoord toen schuldig. Dat geldt ook voor voorzitter Hans Spekman, hij gaf in de C50 vergadering in februari een overzicht van hoe geweldig de PvdA het allemaal deed en wat we allemaal bereikt hadden. Ik vroeg hem waarom we er dan in peilingen zo slecht voorstonden als het allemaal zo mooi was. Ook hij bleef het antwoord schuldig. Partijgenoten die er anders over dachten, kregen te horen dat ze geen oog hadden voor het “ontluikende” optimisme in de samenleving. Tevens had men een rotsvast vertrouwen in onze campagne-machine. Het resultaat is bekend. We leden onze vierde verkiezingsnederlaag na het regeerakkoord met de VVD. Niet eerder heeft een politieke partij in Nederland in één keer zoveel zetels verloren.

Er zijn waarschijnlijk vele oorzaken aan te wijzen voor deze nederlaag. Ik wil dat niet toedichten aan één of enkele personen, dat is veel te gemakkelijk. Een enkel punt wil ik echter wel noemen. Voor mij was de PvdA de partij van Schouder aan Schouder, van de doorbraak, van de (partij)vernieuwing, van de Toekomst is van Iedereen. De PvdA was dé partij die opkwam voor de mensen die het moeilijk hadden in de samenleving, solidariteit – nationaal en internationaal. De partij ook waar gedebatteerd werd, waar we “veilig” van mening konden verschillen om er uiteindelijk toch samen uit te komen. De partij die in de jaren 60 werd omgevormd tot een partij waar “van onderop” besturen het credo was. De veranderingspartij. Een partij waar deelname aan het debat door leden en niet-leden werd gestimuleerd.

In de huidige PvdA ontbreekt het debat. In fracties op alle niveaus ontbreekt tegenspraak. Dat geldt ook voor de verenigingsorganen. We volgen de leider(s). Het vrije, open debat is verdwenen. Waar zijn de opinieleiders van weleer? Democratie zonder open dialoog is geen democratie. Goede leiders verdragen tegenspraak en worden daar sterker van. Waar wordt de inhoudelijke politieke discussie nog gevoerd? Dit is één van de grote problemen van de PvdA op dit moment.

Een ander probleem wordt gevormd door de tegenstelling tussen wat we zeggen te willen en wat we doen. Onze boodschap in 2012 was een heel andere dan wat we in de regering met de VVD hebben gedaan. Bovendien zijn we niet in staat geweest om de kiezers duidelijk te maken wat we wel hebben gedaan. De kiezers zijn diep teleurgesteld en dat is heel begrijpelijk. We zullen afstand moeten nemen van het neoliberale gedachtegoed binnen en buiten de PvdA en we moeten afstand houden van technocratische oplossingen. De PvdA volksvertegenwoordigers horen dat te zijn namens hun achterban en zijn voortdurend in gesprek met die achterban en de potentiële kiezers. Hun handelen wordt ingegeven door de belangen van die achterban/kiezers, overigens zonder cliëntelisme. De kiezers moeten de PvdA weer herkennen in haar sociaal democratische waarden en daar vertrouwen in kunnen hebben. Terug naar af en opnieuw beginnen. Let wel, vertrouwen komt te voet en gaat te paard.

De Tweede Kamerfractie zal nu het verkiezingsprogramma centraal moeten stellen en er naar handelen. Met zo weinig mensen maar zo veel kwaliteit moet dat gaan lukken, zeker als we weer met elkaar in gesprek en debat gaan.

Het herstel van de PvdA als sociaal democratische beweging zal primair binnen de vereniging moeten plaatsvinden. Of dit partijbestuur daar nog leiding aan kan geven is voor mij zeer de vraag. Er zijn naar mijn opvatting radicale maatregelen nodig om de noodzakelijke veranderingen in gang te zetten. De Partij moet weer van onderop betekenis krijgen, met ideologische diepgang en vernieuwde dynamiek. De samenwerking moeten we zoeken met andere veranderings- en vernieuwingsbewegingen en met andere linkse partijen.

Landelijk zijn er inmiddels enkele trajecten in gang gezet. We zullen dat opbouwend kritisch moeten blijven volgen. Lokaal kunnen we echter de PvdA van onderop ook een nieuw gezicht geven door te verbinden met – en herkenbaar te zijn voor, onze achterban. Onze inzet, een verbonden samenleving! Daar zie ik herstel van de sociaal democratie gloren.

Theo van Amersfoort.