Door op 10 april 2017

Het nieuws van de eeuw

Toen het stof van de Tweede Kamerverkiezingen in maart 2017, voor de PvdA overigens desastreuze verkiezingen, was neergedaald, bleek dat er vier partijen met een behoorlijke en serieuze duurzaamheidsagenda flink gewonnen hadden. Marianne Thieme, fractievoorzitter van de Partij voor de Dieren in de Tweede Kamer, twitterde daarom ook terecht: “Partijen die klimaatbeleid serieus nemen Christen Unie, D66, GroenLinks en Partij voor de Dieren samen in zetelaantal verdubbeld (23-46)”. Een terechte conclusie, zeker als je in oogschouw neemt dat de campagnes en tv-debatten nauwelijks over dit thema gingen. Het toont aan dat klimaatverandering, duurzaamheid en energietransitie zeer belangrijke thema’s zijn geworden bij veel mensen. Weerman Peters Kuipers Munneke van de NOS zei hierover in 2016 heel treffend: “Klimaat is niet het nieuws van de dag, maar het nieuws van de eeuw”.

Die urgente boodschap is op allerlei manieren in brede delen van onze maatschappij ook wel geland, al bungelen we vanuit Europees perspectief net boven Malta en Luxemburg. Het tekenen van het Klimaatakkoord van Parijs door 200 deelnemende landen en organisaties in december 2016 en de enorme media-aandacht ervoor waren de echte opmaat daartoe, al was het rapport ‘De grenzen aan de Groei’ van de Club van Rome uit 1972 wel het begin en brachten documentaires van presidentskandidaat Al Gore (An Inconvenient Truth) en filmster Leonardo DiCaprio (Before the Flood) het probleem voor het voetlicht van een groot publiek. In Nederland ligt de gaswinning in Groningen door de NAM onder een vergrootglas en zien we met enige regelmaat discussies over de plaatsing van bijvoorbeeld windmolens, maar niet over het nut of noodzaak ervan. Voorts wordt het klagen van de grote bedrijven over het onduidelijke en zwalkende overheidsbeleid inzake klimaatverandering opgepikt door de media. Een groot renovatieproject in Utrecht waarbij de huizen werden geïsoleerd en losgekoppeld van het bestaande gasnet, werd breed uitgemeten, net als het plan van Staatsbosbeheer en de Universiteit Wageningen om 100.000 hectare aan nieuw bos te planten om CO2 op een natuurlijke manier op te vangen en duurzaam hout als brandstof en bouwmateriaal te produceren.

Renewables, Energiewende en de carbon bubble

Internationaal gebeurt er al het nodige. Schotland gaat vol voor duurzame energie, renewables, ook al heeft het grote gasvoorraden. Het land heeft een pad uitgestippeld dat leidt naar een mix van aardgas en energie van de zon, de wind, de getijden en het water. Op dit moment zijn er al meer 21.000 banen in de duurzame energiesector geschapen en is het aandeel duurzame energie in de opwekking van elektriciteit nu al groter dan dat van nucleaire en fossiele brandstoffen. Wat is het geheim afgezien van de optimale geografie en het klimaat? Het land is op Glasgow en Edinburgh na dunbevolkt. Maar juist in de dunbevolkte gebieden komen de duurzame energie en de financiële voordelen bij de gemeenschappen terecht. Onze oosterburen gaan voor de Energiewende waarbij overheid, bedrijven en onderzoekinstituties samenwerken en nu internationaal aan de top staan. In dit opzicht geeft het een dubbel gevoel: we bouwen reusachtige masten voor de 380 kV hoogspanningsverbinding tussen Doetinchem en Wesel dwars door de Achterhoek. Bovengronds, want de ministeries in Den Haag, Tennet en het Duitse Amprion vinden het ondergronds aanleggen veel te duur. Het huidige project kost ongeveer € 70 miljoen en is in 2018 gereed. Wat steekt, is dat Nederland een grote energiebehoefte heeft, maar deze niet zelf duurzaam opwekt waardoor het via deze lelijke masten geïmporteerd wordt. We zijn daarmee indirect zelf schuld, hadden eerder en veel meer voor duurzame energie moeten gaan. Duitsland en Schotland laten immers zien dat het wel kan.

Niet onbelangrijk is dat ook de financiële sector heel langzaam verandert. De Nederlandsche Bank en de Bank of England waarschuwden voor de carbon bubble: investeringen in fossiele brandstoffen zorgen voor steeds meer klimaatproblemen, minder winst voor bijvoorbeeld pensioenfondsen, terwijl groene energie steeds winstgevender wordt en er ook veel beter imago gebouwd kan worden. Veel burgers en maatschappelijke organisaties willen ideologisch gezien namelijk van die fossiele brandstoffen af. Dit wordt divestment genoemd: het niet langer financieren van kolen, olie en gas, maar het beleggen in groene en duurzame energie. Het Noorse staatsinvesteringsfonds met jaarlijks ruim € 800 miljard (!) aan investeringen bouwt de financiering aan fossiele brandstoffen bijvoorbeeld af.

Duurzame energie in de Achterhoek

In onze regio zijn er ook voorbeelden te noemen. In Ulft waren de energieneutrale nieuwbouwwoningen in de Vogelbuurt landelijk nieuws en de dito woningen aan de Dru-laan razendsnel verkocht. In Varsseveld wordt een mestvergisting gebouwd. In Doetinchem verrijzen rondom het station energieneutrale woningen en het busstation krijgt een dak dat volledig uit zonnepanelen bestaat. Verder wil het Waterschap Rijn en IJssel in 2025 geheel energieneutraal zijn; een ambitieuze doelstelling omdat het veel energie gebruikt om ons (afval)water te zuiveren. Hiervoor zijn windmolens in Zutphen en Duiven gepland en worden andere vormen van duurzame energie als waterkracht, biogas en zonne-energie onderzocht. In Beltrum staat een grote biogasinstallatie van Groot Zevert die biogas in plaats van aardgas naar de fabriek van FrieslandCampina in Borculo. Verder zijn er vier zonneparken in de Achterhoek in productie of in ontwikkeling: Zonnepark Azewijn in Azewijn (in productie), Solarpark De Kwekerij in Hengelo (opening in de zomer van 2017), Solarpark De Langenberg in Zelhem (in ontwikkeling) en Solarpark De Laarberg in Groenlo (in ontwikkeling). Deze vier parken gaan samen ongeveer 7 gWh opwekken. Naast de zonneparken zijn er op dit moment drie windparken met in totaal 23 windmolens in de regio: Papenkampseweg en Den Tol in Netterden en Hagenwind in Aalten. Gezamenlijk produceren zij ongeveer 125 gWh.

Veel van deze ideeën en projecten zijn gebundeld via het Akkoord of Tafel van Groenlo. Dit akkoord is in september 2009 door de acht Achterhoekse gemeenten gesloten met als doel de CO2-uitstoot in 2020 ten opzichte van 1990 te halveren en energieneutraal in het jaar 2030 te zijn. De Achterhoekse Groene Energie Maatschappij (AGEM), opgericht in 2012, is een middel om dit doel te bereiken. Om dit te halen, moet er nog het nodige gedaan worden. Zo zijn er nu negen biovergistingsinstallaties, maar moeten er nog 27 ontwikkeld worden om aan de doelstellingen te gaan voldoen. Voor de windmolen geldt dat er 23 molens staan, maar dat er nog tenminste 27 gebouwd moeten gaan worden. Qua zonne-energie zijn er nog meer dan 1.000 installaties nodig. De AGEM noemde dit in haar rapport van maart 2016 met een prachtig gevoel voor understatement zelf al “erg ambitieus”.

Al deze projecten worden bieden kansen aan ondernemers uit onze regio. De bouw van bovenstaande woningen wordt bijvoorbeeld door Klaassen Bouw uit Dinxperlo gedaan en het Drucomplex wordt verwarmd en gekoeld met zonne-energie van het bedrijf Kremer uit ’s-Heerenberg. Het bedrijf Nijhuis Water Technology uit Doetinchem won in 2016 de Jan Terlouwinnovatieprijs voor een innovatieve bijdrage aan de oplossing van het mest- en fosfaatoverschot in Nederland. Ze werd hierbij geholpen door Groot Zevert Vergisting uit Beltrum. Nico Wissing uit Megchelen won in de Amerikaanse stad Philadelphia de gouden medaille voor de ontwikkeling van de bijzondere ecodome waar natuur en duurzaamheid hand in hand gaan. Dit toont aan dat deze sector onze regio, die de naam heeft om tot de meest innovatieve regio’s van Nederland te horen, grote mogelijkheden biedt.

Wat gebeurt er in onze gemeente?

Veel belangrijker dan dit wordt het niet, zou je denken. Op dit moment bestaat de ambitie van de gemeente Oude IJsselstreek uit een halvering van de CO2-uitstoot in 2020 ten opzichte van 1990 (een reductie van 114 kiloton CO2 per jaar) en het energieneutraal zijn in het jaar 2030. Er is vanaf 2012 ingezet op het initiëren en ondersteunen van drie grote projecten in de gemeente, te weten twee windmolenparken in Netterden en de biovergistinginstallatie in Varsseveld. Wat zijn de (geschatte) effecten hiervan? Het windmolenpark aan de Papenkampseweg produceert nu 24.000.000 kWh per jaar en reduceert de CO2-uitstoot met 14 kiloton CO2 per jaar. Het windmolenpark Den Tol gaat naar verwachting jaarlijks 73.000.000 kWh produceren en zal de CO2-uitstoot met 42 kiloton CO2 per jaar reduceren. De biovergister in Varsseveld reduceert de CO2-uitstoot naar verwachting met 9 kiloton per jaar. Ter illustratie: in onze gemeente gebruikten in 2012 de huishoudens 58.674.400 kWh en de bedrijven 143.052.00 kWh, samen een totaal van 201.726400 kWh. Voor de hele Achterhoek zijn deze cijfers 441.289.100 kWh voor de huishoudens en 1.056.049.00 kWh voor de bedrijven, een totaal van 1.497.338.100 kWh in 2012. Dit wil overigens niet zeggen dat we onze gemeente vol willen zetten met windmolens, maar juist een bepaalde keuze willen maken. En misschien is een bepaalde mix van energie-opwekking wel de oplossing om de doelstellingen te halen.

Figuur 1: De windmolens aan de Papenkampseweg te Netterden. Foto gemaakt door de auteur van dit stuk.

In 2015 werd door onderzoeksinstituut DWA uit Bodegraven al gesteld dat er extra inspanningen nodig zijn om de ambitie te halen. De coalitie van Lokaal Belang, CDA en VVD heeft daar een bescheiden bedrag van € 150.000,- voor klaarliggen, omdat deze coalitie een ijzeren begrotingsdiscipline heeft opgelegd waarbij alleen voor het broodnodige uitzonderingen mogelijk zijn. Het uiteindelijke doel hiervan is de leningenportefeuille op de lange termijn te verminderen. Hierdoor is er weinig aandacht en geld beschikbaar voor de transitie naar schone energie. De duurzaamheidsagenda van de gemeente Oude IJsselstreek bestaat uit:

  1. Gemeentelijke duurzaamheidlening.
  2. Energieneutrale woningrenovatie.
  3. Energieloket om burgerinitiatieven te begeleiden.
  4. Verduurzamen van bedrijven.
  5. Faciliteren van lokale duurzame energie.
  6. Inkoop van lokale duurzame energie voor de gemeente-organisatie.
  7. Verduurzamen gemeentelijke gebouwen.

Naar het oordeel van de PvdA is dit te weinig ambitieus, en gaat het te traag en missen we kansen. We vinden de bovenstaande doelen het allerminste dat we als gemeente gewoon moeten doen. Sterker nog, aan een aantal maatregelen wordt allang gewerkt. Die zou je als gemeente dus niet langer zelf hoeven te doen. Neem bijvoorbeeld de derde maatregel om een energieloket in te stellen om burgerinitiatieven te begeleiden. Nu hebben we regionaal al het platform VerduurSaam opgezet. Dit is een regionaal aanspreekpunt voor energiebesparing en energieopwekking en mensen door te leiden naar de juiste ingangen. De zesde maatregel doen we al. De AGEM gaat per 1 januari 2018 groene energie aan de Achterhoekse gemeenten leveren. De zevende maatregel moet je gewoon uitvoeren. Leg het gemeentehuis vol met zonnepanelen en verdeel het overschot aan opgewekte energie over Gendringen.

Wat voor ons veel belangrijker is, is dat we niet alleen het advies van onderzoeksinstituut DWA serieus moeten nemen, maar vooral ook alle ontwikkelingen die er gaande zijn. Een scala aan ontwikkelingen is aan het begin van dit artikel al genoemd. De fractie van de PvdA heeft voorgesteld om een resolverend fonds in te stellen. Bij een dergelijk fonds mag er om boekhoudkundige redenen de lening van de balans worden weggestreept, omdat de opbrengsten van de lening (in dit geval de winst op energie) weer terugvloeien naar de gemeente. Dit heeft geen gevolgen voor de leningenportefeuille. Concreet zou je dit resolverend fonds bijvoorbeeld in kunnen zetten bij clubs en verenigingen die dort de nieuwe subsidieverordening gekort worden. Zij kunnen dan met subsidie zonnepanelen installeren en de financiën via een goedkopere energierekening aanvullen. Lokaal Belang, CDA en VVD willen dit echter niet.

We zien op dit moment dat veel partijen op elkaar wachten en juist daarom zou de overheid het voortouw kunnen nemen. Een paar mogelijk oplossingen. In Frankrijk is eind 2016 een weg geopend waarbij in de rijstroken zonnepanelen verwerkt zitten. Deze zonnepanelen zorgen voor de openbare verlichting. Zou het niet geweldig zijn om een soortgelijk idee toe te passen op de Twenteroute die aangepakt gaat worden? NS en Prorail zijn bezig om zonnepanelen op stations te leggen. Het station in Eindhoven krijgt 1.900 zonnepanelen waarmee 60% van de benodigde energie voor dit station opgewekt kan worden. Dit past bij de aanleg van dubbelspoor tussen Arnhem en Doetinchem. Weer een andere mogelijkheid zou zijn om de gronden van het A18 industrieterrein uit productie te nemen, hier zonnepanelen neer te leggen en de industriegronden aan DocksNLD in ’s-Heerenberg toe te voegen. Resultaat: ten eerste financiële baten van een slecht lopend industrieterrein, ten tweede duurzame energie en ten derde een gemeenschappelijke ontwikkeling van industriegebieden. Een soortgelijke oplossing kan bij bouwgronden die als gevolg van het terugdringen van de woningbouw middels het stoplichtenmodel uit de markt zijn genomen. In Ulft liggen bijvoorbeeld nogal wat bouwstroken rondom de Keurkamer en de Oude IJssel. Die zou je samen met het Waterschap en de grondeigenaren van zonnepanelen en een parklandschap kunnen voorzien. Het is een gebied van ongeveer één hectare. Zonnepanelen kunnen er ongeveer 200 huishoudens van schone energie mee voorzien. Inwoners zouden een soort aandelen kunnen nemen en de stroom afnemen. In het buitengebied zou je dit ook kunnen toepassen op leegstaande boerderijen.

Al deze ideeën kun je alleen uitvoeren met behulp van de inwoners, organisaties en ondernemers. Zo zouden we de expertise in kunnen schakelen van de Coöperatie Echt Energie, die in onze gemeente een heuse opmars heeft gemaakt. Zij hebben nu al meer dan 100 huishoudens voorzien van zonnepanelen. Als de opwarming van de aarde, de klimaatsverandering, de financiële voordelen voor de mensen en de grote economische kansen die hiermee gepaard gaan, ons echt van belang zijn, dan moeten we het nieuws van de eeuw alle aandacht geven.